Bir puandan önce cevaplanması gereken soru
“Çocuğumun zekâsı kaç?” sorusu anlaşılır bir merakı ifade eder. Ancak değerlendirmeye başlamadan önce bu bilginin hangi kararı değiştireceği konuşulmalıdır. Öğrenmekte zorlanan bir çocuk için amaç, okulda hangi desteğin gerekli olduğunu belirlemek olabilir. Çok hızlı öğrenen bir çocuk içinse ders içeriğinin ve beklentilerin uygunluğu araştırılabilir.
Bu nedenle görüşmede yalnız ders notlarına bakılmaz. Dil gelişimi, önceki öğrenme fırsatları, günlük yaşam becerileri, sağlık öyküsü ve öğretmen gözlemleri de dinlenir. Çocuğun testi neden yaptığı açıklığa kavuştuğunda sonuçlar daha anlamlı sorulara cevap verir.
Zekâ ölçümü tek bir beceriyi ölçmez
Bilişsel değerlendirme; sözel akıl yürütme, görsel bilgiyi kullanma, bilgiyi kısa süre zihinde tutma veya belirli görevleri tamamlama gibi farklı alanlara bakabilir. Kullanılan ölçeğe göre alanların adı ve kapsamı değişir. Bir çocuğun bütün alanlarda aynı düzeyde performans göstermesi beklenmez.
Türkiye’de kullanılan araçlardan WÇZÖ-IV’ün uygulama, puanlama ve raporlama süreci özel eğitim gerektirir. Türk Psikologlar Derneğinin eğitim içeriği de ölçümün klinik yorumla birlikte ele alındığını gösterir. Ölçek hakkında ayrıntı için WISC-IV değerlendirmesi sayfası incelenebilir.
Sonucu okurken güven aralığına da bakın
Standart test puanı, çocuğun performansının uygun karşılaştırma grubuna göre yorumlanmasına yardım eder. Bütün ölçümlerde belirsizlik bulunur; raporda verilen güven aralığı bu nedenle önemlidir. Birbirine çok yakın puanları kesin bir üstünlük ya da gerileme olarak değerlendirmek doğru olmaz.
Yüzdelik sıra da sınavdaki doğru cevap yüzdesi değildir. Çocuğun karşılaştırma grubu içindeki konumunu anlatır. Raporda kullanılan terimlerin aileye günlük dille açıklanması, yalnızca sayısal bir sonuç teslim edilmesinden daha değerlidir.
Test günü yaşananlar raporun dışında kalmamalı
Uykusuzluk, hastalık, yoğun kaygı, kullanılan dilde güçlük veya görme–işitme sorunu performansın yorumunu etkileyebilir. Uygulayıcının çocuğun yönergeleri anlayışını, çalışma biçimini ve mola ihtiyacını gözlemesi bu yüzden önemlidir. Testin tamamlanamadığı durumlarda nedeninin kayda geçirilmesi gerekir.
Evde görülen bir becerinin değerlendirmede ortaya çıkmaması sonucu otomatik olarak geçersiz kılmaz; fakat açıklama gerektirir. Aile, “Evde böyle yapıyor” demek yerine hangi görevde, hangi destekle ve ne sıklıkta gördüğünü anlatabilir.
Bilişsel profili günlük desteğe dönüştürmek
Raporun sonunda uygulanabilir öneriler bulunmalıdır. Yönergeleri kısa basamaklara ayırmak, yeni bilgiyi görsel örneklerle desteklemek veya yazılı çalışmanın yükünü düzenlemek bazı çocuklarda düşünülebilir. Hangi düzenlemenin uygun olduğu tek bir alt test puanından değil, görüşme ve okul bilgileriyle birlikte belirlenir.
Okuma, yazma veya matematikte kalıcı güçlük varsa zekâ puanından bağımsız olarak özgül öğrenme güçlüğü değerlendirmesi gerekebilir. Aile için yararlı soru şudur: “Bu sonuçtan sonra evde ve sınıfta hangi iki değişikliği deneyeceğiz?”
Çocukla sonucu konuşmanın dili
“Çok zekisin, artık hata yapmamalısın” ya da “Bu puanla ancak bunu yapabilirsin” gibi cümleler çocuğa gereksiz yük bindirir. Bunun yerine zorlandığı işlerin fark edildiği, bazı yöntemlerin ona daha çok yardımcı olabileceği ve güçlü yanlarının da görüldüğü anlatılabilir.
Test tekrarı sırf daha yüksek puan elde etmek için planlanmamalıdır. Yeni bir değerlendirme ihtiyacı, önceki uygulama tarihi ve kullanılan aracın özellikleri uzmanla görüşülür. Ankara çocuk ve ergen psikiyatristi Uzm. Dr. Emine Taşyürek’in değerlendirme yaklaşımını ana sayfada bulabilirsiniz.