Çocuk ve Ergenlerde Tik Bozuklukları ve Tourette Sendromu I Ankara
Çocuğunuz son zamanlarda sürekli göz kırpıyor, omuz silkiyor, boğaz temizliyor ya da yüzünü buruşturuyor mu? "Yapma!" dediğinizde bir an duruyor ama sonra yeniden başlıyor mu? Bu davranışlar büyük olasılıkla tiklerdir çocuğun istemli olarak yaptığı şımarıklıklar değil, kontrol edemediği istemsiz hareketlerdir.
Tik bozuklukları çocuklarda oldukça yaygındır; okul çağı çocuklarının yaklaşık %15-20'sinde hayatın bir döneminde geçici tik görülür. Önemli olan tikin türünü, süresini ve günlük yaşama etkisini doğru değerlendirmek; eşlik eden tabloları (DEHB, OKB, anksiyete) gözden kaçırmamak ve aileyle çocuğa süreci doğru anlatmaktır.
Ankara Beştepe'deki kliniğimizde Uzm. Dr. Emine Taşyürek, çocuk ve ergenlerde tik bozuklukları ile Tourette sendromu değerlendirmesinde bilimsel temelli ve aileyi sürecin merkezine alan bir yaklaşım uygulamaktadır.
Çocuk ve Ergenlerde Tik Bozuklukları Nedir?
Çocuk ve ergenlerde görülen tik bozuklukları; aniden başlayan, hızlı, istemsiz, tekrarlayıcı ve ritmik olmayan motor hareketler veya ses üretimleriyle karakterize bir nörogelişimsel durumdur. Tikler bilinçli bir şekilde ortaya çıkmaz; ancak bazı çocuklar kısa süreliğine tiklerini bastırabilir. Genellikle çocukluk döneminde başlayan bu durum, zaman içinde artıp azalabilen bir seyir gösterir.
Tikler iki ana grupta incelenir:
Motor tikler: Göz kırpma, yüz buruşturma, omuz silkme, baş sallama gibi kas hareketleri. Daha karmaşık formlarında zıplama, dokunma, koklama veya başkalarının hareketlerini taklit etme (ekopraksi) gibi davranışlar görülebilir.
Vokal (sesli) tikler: Basit sesler (boğaz temizleme, burun çekme, hırıltı) veya karmaşık vokal tikler (palilali, ekolali ve nadiren koprolali) şeklinde olabilir.
Tik Bozukluklarının Çeşitleri
Tik bozuklukları süre ve yoğunluklarına göre sınıflandırılır:
1) Geçici Tik Bozukluğu
Çocuklarda en sık karşılaşılan formdur. Motor ve/veya vokal tikler bir yıldan kısa sürer ve çoğu zaman kendiliğinden kaybolur.
2) Kronik Motor veya Vokal Tik Bozukluğu
Sadece motor tiklerin veya sadece vokal tiklerin bir yıldan uzun sürmesi durumudur. Her iki tik türü birlikte görülmez.
3) Tourette Sendromu
En kapsamlı tik bozukluğu tipidir. Birden fazla motor tik ile en az bir vokal tik bir yıl veya daha uzun süre devam eder.
Tiklerin şiddeti ve türü zaman içinde değişiklik gösterebilir. Bazı günler çok hafifken, stres, yorgunluk veya heyecan gibi durumlar tikleri belirgin şekilde artırabilir.
Tourette Sendromu ve Belirtileri
Tourette Sendromu (TS), çocuk ve ergen psikiyatrisinde sık görülen nörogelişimsel bir bozukluktur ve hem çoklu motor tikleri hem de en az bir vokal tiki içerir. Tiklerin 2–15 yaş arasında başladığı, en yoğun dönemin ise genellikle 5–6 yaş olduğu bilinmektedir. Ergenlik döneminde artış gösterdikten sonra erişkinliğe yaklaşırken hafifleme eğilimi gösterebilir; ancak bazı bireylerde yetişkinlikte de devam edebilir.
Tourette Sendromu’nun seyri kişiden kişiye büyük farklılıklar gösterir. Bazı çocuklarda hafif olduğu için fark edilmeyebilirken, şiddetli olduğu durumlarda günlük yaşamı belirgin şekilde etkileyebilir. Tiklerin şiddeti genellikle stres, kaygı, heyecan veya yorgunlukla artar; odaklanılan bir uğraş sırasında ise geçici olarak azalabilir.
Tourette Sendromunda Eşlik Eden Sorunlar
Tourette Sendromu yalnızca tiklerden ibaret değildir. Çoğu çocukta eşlik eden başka gelişimsel veya psikiyatrik durumlar bulunabilir:
DEHB (Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu)
OKB (Obsesif Kompulsif Bozukluk)
Duygudurum dalgalanmaları
Uzm. Dr. Emine Taşyürek, TS tanısı koyarken bu eşlik eden durumların her birini dikkatle değerlendirir. Çünkü doğru tedavi planı, yalnızca tikleri değil tüm klinik tabloyu kapsamalıdır.
Aileler İçin Pratik Rehber
Tik bozukluğu olan bir çocuğun ailesi olmak, doğru tutumla çocuğun yaşam kalitesini belirgin biçimde artırabilir. Aşağıdaki yaklaşımlar evde uygulanabilecek temel ilkelerdir.
"Yapma şunu" demeyin. Bu en sık yapılan hatadır. Tik istemli değildir; uyarmak tikleri azaltmaz, aksine çocuğun stresini ve dolayısıyla tikleri artırır. Çocuğa baktığınızı bile fark etmemesi en iyisidir.
Tikleri görmezden gelin. Tik çıktığında dönüp bakmamak, yorum yapmamak, tepki vermemek en doğru tutumdur. Aile içindeki diğer bireylerle (kardeş, büyükanne) de bu konuda anlaşın.
Stres kaynaklarını azaltın. Yoğun yarışmacı ortamlar, kalabalık programlar, aşırı yorgunluk, uyku düzensizliği tikleri tetikler. Çocuğun günlük yaşamında rahatlık ve öngörülebilirlik koruyucudur.
Uyku düzenini ciddiye alın. Uyku yetersizliği tiklerin en güçlü tetikleyicilerindendir. Yaşa uygun ve düzenli uyku saatleri tedavinin önemli parçasıdır.
Ekran sürelerini sınırlayın. Aşırı ekran ve özellikle hızlı tempolu içerik, sosyal medya, video oyunları bazı çocuklarda tikleri artırır. Yaş ve gelişime uygun sınırlar koyun.
Kardeşleri bilgilendirin. Kardeşler "neden böyle yapıyor?" sorusunu sorar; doğru cevap verilmezse çocukla dalga geçme ya da rahatsız olma görülebilir. Yaşa uygun açıklamalar kardeş ilişkilerini korur.
Okulla iş birliği yapın. Öğretmenler tikleri "yaramazlık" olarak algılayıp çocuğu uyarmamalıdır. Okul rehberlik servisi ile birlikte sınıf öğretmenine bilgilendirme yapılması, çocuğun okul deneyimini koruyucudur.
Akran zorbalığına karşı tetikte olun. Tikleri nedeniyle çocuk arkadaşları tarafından dışlanabilir ya da alay konusu olabilir. Bu durumda hızlıca müdahale etmek hem akademik hem duygusal sağlık için kritiktir.
Tikler artar-azalır; panik yapmayın. Bazı dönemler tikler yoğunlaşır, bazı dönemler nerdeyse kaybolur. Bu doğal seyrin parçasıdır; tedavi başarısızlığı anlamına gelmez. Sabırlı olun.
Çocuğunuza güçlü yanlarını hatırlatın. Tikler çocuğun kim olduğunu tanımlamaz. İlgi alanları, yetenekleri, başarıları üzerinde durarak özgüvenini koruyun.
Sıkça Sorulan Sorular
Çocuğumdaki tikler geçici mi, kalıcı mı?
Çocukluk döneminde görülen tiklerin önemli bir kısmı geçici tik bozukluğu kategorisindedir ve bir yıldan kısa sürer; çoğu zaman kendiliğinden kaybolur. Bir yıldan uzun süren tikler kronik tik bozukluğu, hem motor hem vokal tikler birlikte ve uzun süreli olarak görülürse Tourette sendromu olarak değerlendirilir. Bu ayrım klinik değerlendirme gerektirir.
Tikler bilinçli mi, çocuk istese durdurabilir mi?
Hayır, tikler istemli hareketler değildir. Çocuk bunları kasıtlı yapmaz. Bazı çocuklar kısa süreliğine tikleri bastırabilir ama bu çaba yorucudur ve sonradan tiklerin daha yoğun çıkmasına yol açar. "Yapma şunu" demek tikleri azaltmaz, aksine stresi artırarak tikleri besler.
Tourette sendromu nedir, normal tikten farkı nedir?
Tourette sendromu; birden fazla motor tik ile en az bir vokal tikin bir yıldan uzun süre devam etmesidir. Tikler genellikle 5-6 yaşlarında en yoğun seviyededir. Medyada gösterilenin aksine, TS'li bireylerin yalnızca küçük bir kısmında "koprolali" (istemsiz küfür) görülür bu yaygın bir belirti değildir.
Tik bozukluğuna başka tablolar eşlik eder mi?
Evet, sıklıkla eşlik eden tablolar bulunur. En sık DEHB ve OKB; ayrıca anksiyete bozuklukları, öğrenme güçlükleri ve duygudurum dalgalanmaları görülebilir. Doğru tedavi planı bu tabloları ayrı ayrı kapsamalıdır.
Tik bozukluğunda hangi tedavi yöntemleri uygulanır?
Hafif tiklerde aile ve çocuk psikoeğitimi sıklıkla yeterlidir. İşlevselliği etkileyen tiklerde Habit Reversal Training (HRT) ve Comprehensive Behavioral Intervention for Tics (CBIT) gibi davranışçı yöntemler birinci basamak tedavidir. Eşlik eden tablolar ayrıca ele alınır. Şiddetli vakalarda ilaç tedavisi gündeme gelebilir.
Stres tikleri artırır mı?
Evet, stres tiklerin en güçlü tetikleyicilerindendir. Yorgunluk, heyecan, kaygı, sınav dönemleri, aile içi gerginlikler tikleri artırır. Odaklanmış bir uğraşla meşgul olunduğunda tikler geçici olarak azalır. Bu nedenle stres yönetimi ve uyku düzeni tedavinin önemli parçalarıdır.
Ankara'da tik bozuklukları için randevu nasıl alabilirim?
Uzm. Dr. Emine Taşyürek, Ankara Beştepe'deki kliniğinde 0-18 yaş çocuk ve ergenlerde tik bozuklukları ve Tourette sendromu için kapsamlı değerlendirme, davranışçı müdahaleler, eşlik eden DEHB ve OKB ayırıcı tanısı ve aile danışmanlığı hizmetleri sunmaktadır.
Randevu ve İletişim I Çocuk Ergen Psikiyatri
Çocuğunuzda uzun süredir devam eden, günlük yaşamını etkileyen ya da okul-sosyal ilişkilerinde sorunlara yol açan tikler gözlemliyorsanız, "geçer" beklentisiyle bekletmek yerine bir çocuk ve ergen psikiyatristine başvurmanız önemlidir. Erken ve doğru değerlendirme; tikin türünü ayırt eder, eşlik eden tabloları yakalar ve aileye-çocuğa süreci doğru anlatır.
Uzm. Dr. Emine Taşyürek Çocuk ve Ergen Psikiyatristi Beştepe Mahallesi Adalet Sokağı No:13/53 Neorama İş Merkezi Kat:11 Söğütözü / Ankara Telefon: 0 (549) 695 52 02
