Aynı düşük not, farklı bir beceri ihtiyacından doğabilir
İki öğrenci aynı yazılı sınavdan düşük not alabilir. Biri soruyu okumakta zorlanırken diğeri soruyu anlamış, fakat düşüncesini kâğıda aktaramamış olabilir. Üçüncü bir öğrenci ise metni okuyup ne istendiğini bilse de sayılar arasındaki ilişkiyi kurmakta güçlük yaşayabilir.
Bu örnekler tek başına tanı koydurmaz; neden yalnız sonuç puanına bakılmaması gerektiğini gösterir. Kullanılan terim kadar, zorlanmanın tam olarak hangi görevde ve ne biçimde ortaya çıktığı önemlidir. NICHD’nin belirti açıklaması da belirtilerin kişiden kişiye değişebileceğini ve tek başına tanı için yeterli olmadığını hatırlatır.
Dislekside sözcüğü çözümlemek belirgin biçimde zorlaşabilir
Disleksi özellikle sözcük okuma doğruluğu, akıcılığı, ses-harf ilişkileri ve yazım alanlarıyla ilişkilidir. Çocuk sözcüğü tahmin ederek okuyabilir, uzun kelimelerde çok duraklayabilir veya okumak için fazla çaba harcayabilir. Okunanı anlama da bu yükten etkilenebilir; ayrıca anlama becerisi kendi başına incelenmelidir.
Her harf karıştırma disleksi değildir. Erken yazı öğreniminde görülebilen ters yazmalar, tek başına belirleyici kabul edilmez. Çocuğun aldığı öğretim ve zaman içindeki gelişimi gözlenir. Amerikan Pediatri Akademisi’nin karşılaştırması, okuma güçlüğünün tembellik veya zekâ azlığı anlamına gelmediğini de açıklar.
Diskalkulide güçlük yalnız işlem sonucunda değildir
Miktarları karşılaştırma, sayıların büyüklüğünü kavrama, basamak değerini kullanma ve temel işlemleri öğrenme gibi beceriler etkilenebilir. Bir çocuk işlem sırasını ezberleyip uygulasa bile neden o işlemi yaptığını açıklamakta zorlanabilir. Başka bir çocuk kavramı anlayıp hesaplamada çok yavaş kalabilir.
Matematik kaygısı, eğitimdeki boşluklar veya problem metnini okumakta zorlanma da matematik başarısını düşürebilir. Diskalkuli ihtimali değerlendirilirken bu durumlar birbirinden ayrılır; bazen birkaçı bir arada bulunur. “Matematiği sevmiyor” ifadesi bu ayrımı yapmaya yetmez.
Disgrafi ile yazılı anlatım güçlüğünü ayırmak gerekir
Disgrafi sözcüğü farklı kaynaklarda değişen kapsamlarla kullanılır. Bazı kullanımlarda el yazısının üretilmesi ve yazının akıcılığı öne çıkar; yazılı anlatım güçlüğünde ise düşünceleri sıralama, cümle kurma, yazım ve dil bilgisi de değerlendirilir. Bu nedenle “Yazısı kötü” demek sorunu yeterince tarif etmez.
Sözlü bir hikâyeyi rahatça anlatan çocuğun yazarken nerede durduğuna bakılır: harfi oluşturmakta mı, sözcüğü yazmakta mı, düşüncesini düzenlemekte mi? ASHA’nın yazılı dil bozukluklarına ilişkin kaynağı yazım ile yazılı anlatımın farklı bileşenlerini ele alır. İhtiyaca göre motor ve dil becerileri de incelenebilir.
Bir çocuk birden fazla alanda zorlanabilir
Bu başlıkları birbirini dışlayan kutular gibi düşünmeyin. Okuma ile yazma veya matematik güçlüğü aynı çocukta bulunabilir. Dikkat sorunları da tabloya eşlik edebilir. Bir alandaki tanı, diğer alanların incelenmesine gerek kalmadığı anlamına gelmez.
Öğretmenden yalnız en belirgin problemi değil, farklı derslerdeki örnekleri isteyin. Çocuğun yaptığı hatayı hemen düzeltmek yerine, kısa bir çalışma örneğini olduğu gibi saklamak değerlendirmede daha açıklayıcı olabilir. Etiketler arasından evde seçim yapmaya çalışmak gerekli değildir.
Destek, tanı adına değil beceriye göre düzenlenir
Okuma için gerekli öğretim ile sayı kavramını geliştiren eğitim aynı değildir. Yazı üretiminin zor olduğu bir durumda görev sunumu veya yanıt biçimi de ele alınabilir. Uyarlama çocuğun öğrenmesini kolaylaştırmalı; çalışılması gereken becerinin öğretimini ortadan kaldırmamalıdır.
MEB’in öğretmen bilgilendirme kitapçıkları okul görüşmelerinde ortak bir çerçeve için kullanılabilir. Klinik süreç hakkında Ankara’da çocuk ve ergen psikiyatrisi değerlendirmesi ana sayfasından bilgi alabilirsiniz. Görüşmenin sonunda aile ve okulun anlayacağı somut bir beceri planı bulunması, tanı adını öğrenmek kadar önemlidir.