Patlama anı bütün hikâyeyi anlatmaz
Tartışma bir ödev, telefon veya eve dönüş saatiyle başlamış olabilir. Fakat o gün yaşanan dışlanma, uykusuzluk, yorgunluk veya birikmiş gerilim de tepkinin şiddetini etkileyebilir. Bunu bilmek davranışı haklı çıkarmak için değil, tekrarı önleyebilecek noktaları bulmak için önemlidir.
Öfkenin altında bazen kaygı, utanç, çaresizlik veya depresif duygular bulunabilir. Her öfkenin gizli bir depresyon olduğu söylenemez. Dürtüsellik, madde kullanımı, ailede şiddete maruz kalma ve başka etkenler de değerlendirilir. Sorunu yalnızca “ergenlik” veya “saygısızlık” kelimesiyle açıklamak yeterli değildir.
Öncesi, davranışın kendisi ve sonrası
Sakin bir zamanda üç noktayı not edebilirsiniz: Hemen önce ne oldu, genç tam olarak ne yaptı ve olay nasıl sona erdi? “Çıldırdı” yerine “Kapıya vurdu, bağırdı ve odasına geçti” demek değerlendirmeyi daha somut hale getirir. Süre, sıklık ve ortam da önemlidir.
Kimin haklı olduğunu kanıtlamaya çalışmadan örüntüyü inceleyin. Tartışmalar çoğunlukla geç saatte mi oluyor, sınırlar son anda mı söyleniyor, yetişkinler farklı kurallar mı uyguluyor? Aynı koşulları fark etmek ailenin değiştirilebilecek payını gösterir; bütün sorumluluğun aileye ait olduğu anlamına gelmez.
Yükselme sırasında uzun açıklamalar yerine güvenlik
Ses tonunuzu alçaltın, kısa cümleler kullanın ve tartışmayı kazanma çabasına ara verin. “Vurmana izin veremem. Güvenli kalmak için şimdi mesafe koyuyorum” gibi bir sınır söylenebilir. Küçük çocukları ve diğer kişileri ortamdan uzaklaştırmak gerekebilir. Genci köşeye sıkıştırmak, çıkışını kapatmak veya fiziksel mücadeleye girmek tehlikeyi artırabilir.
Silah veya tehlikeli bir nesne, ciddi tehdit, yaralanma ya da güvenliği sağlayamama varsa 112’yi arayın. Tek başınıza nesneyi almaya çalışmayın. AACAP, şiddet davranışının “geçici dönem” diye küçümsenmemesini ve kapsamlı değerlendirme yapılmasını önerir.
Sakinleşme, yaşananları yok saymak değildir
Olay yatışınca konuşmaya dönülecek bir zaman belirleyin. Yalnızca “Bir daha yapmayacağım” sözüyle bitirmek yerine gencin yükselmeyi hangi işaretlerden fark edeceğini ve o anda ne yapacağını konuşun. Odadan kısa süre ayrılma, su içme veya güvendiği bir yetişkine haber verme gibi seçenekler sakin zamanda planlanabilir.
Zarar gören eşya ya da incinen kişi varsa yaşa uygun bir telafi ve sorumluluk da konuşulmalıdır. Aşağılama, misilleme ve fiziksel ceza çözüm değildir. Ebeveyn kendi bağırmasını kabul edip özür dilerken aynı zamanda şiddet sınırını koruyabilir.
Duyguyu anlatacak başka yolları birlikte çalışmak
Bazı gençler “Korktum” veya “Küçük düşmüş hissettim” demekte zorlanır. “O anda en zor gelen neydi?” sorusu, “Neden böyle yaptın?” sorgusundan farklı bir kapı açabilir. Her görüşmede mutlaka derin bir neden bulunması gerekmez; bazen yorgunluk ve kötü planlanan bir geçiş de önemlidir.
AACAP’ın stresle baş etme önerileri, düzenli uyku, hareket, sorun çözme ve duyguyu saldırgan olmayan biçimde ifade etmeyi destekler. Bunlar kriz sırasında ilk kez öğretilmeye çalışılmamalıdır. UNICEF’in ergenlerle iletişim önerileri de dinleme ve ilişkiyi gündelik olarak sürdürmenin önemini vurgular.
Evde herkes davranışını korkuya göre ayarlıyorsa destek alın
Patlamalar tekrarlıyor, şiddetleniyor, okulda da görülüyor veya evde diğer kişilerin güvenlik duygusunu bozuyorsa değerlendirme gerekir. Sadece gencin değil, aile içindeki tehdit veya şiddetin de ele alınması önemlidir. Görüşme bir tarafı suçlu ilan etmek için değil, güvenli ve sürdürülebilir bir plan oluşturmak içindir.
Uzm. Dr. Emine Taşyürek’in çocuk ve ergen psikiyatrisi değerlendirmesi kapsamında öfkeye eşlik eden ruhsal ve gelişimsel etkenler incelenebilir. Gerektiğinde aile terapisi, okul iş birliği ve bireysel tedavi birlikte planlanır. Yakın güvenlik tehlikesinde ise rutin randevu değil acil yardım önceliklidir.