Özgüven ile benlik saygısı aynı şeyi anlatmaz
Özgüven, belirli bir işi yapabileceğine dair inançla ilişkilidir. Benlik saygısı ise kişinin kendine verdiği değerle ilgilidir. Bir genç matematikte zorlanırken arkadaşlıklarında rahat olabilir. “Ben bu konuyu henüz öğrenemedim” demekle “Ben hiçbir işe yaramam” demek arasında önemli bir fark vardır.
Özgüven eksikliği tek başına psikiyatrik tanı değildir. Gencin nasıl düşündüğünü, hangi ortamlarda zorlandığını ve denemekten ne ölçüde uzaklaştığını anlamak gerekir. Ailenin amacı onu sürekli başarılı hissettirmek değil, bir başarısızlığın bütün değerini belirlemediğini yaşayarak öğrenmesini desteklemektir.
Kaçınma bazen isteksizlik gibi görünebilir
Bir etkinliğe katılmamak, ödevi göstermemek veya yeni bir arkadaşla konuşmamak her zaman ilgisizlik değildir. Genç, yetersiz görünme ihtimalini ortadan kaldırmak için hiç denememeyi seçiyor olabilir. Başlamadan “Zaten çok saçma” demesi de bazen hayal kırıklığından korunma çabasıdır; ancak tek başına böyle yorumlanmamalıdır.
Amerikan Pediatri Akademisi, kendini küçümseyen ifadeler, yeni görevlerden kaçınma ve başkalarının görüşlerine aşırı duyarlılık gibi işaretlere dikkat çeker. Bunları fark ettiğinizde “Özgüvensizsin” etiketi koymak yerine, hangi durumda ne olmasından çekindiğini sorabilirsiniz.
Sürekli kıyaslamanın ölçütü hiç sabit kalmaz
Not, görünüm, takipçi sayısı veya arkadaş çevresi üzerinden yapılan karşılaştırmalar gencin kendini dar bir ölçüte göre değerlendirmesine yol açabilir. Bir alanda iyi hissetse bile başka bir alanda geride kaldığını düşünerek yeniden yetersizlik yaşayabilir. Aile içindeki iyi niyetli kardeş ve akran karşılaştırmaları da bu döngüyü besleyebilir.
Amerikan Pediatri Akademisinin sosyal medya ve beden algısı açıklaması, etkinin izlenen içerik ve gencin özelliklerine göre değişebildiğini belirtir. Buradan hareketle yalnızca ekran süresini değil, hangi hesapların ardından nasıl hissettiğini de konuşabilirsiniz. Görünüşü üzerine yorum yağdırmak yerine kendini rahat hissettiği ilişkilere ve uğraşlara alan açın.
Övgüyü genel bir etiketten somut gözleme dönüştürmek
“Sen mükemmelsin” cümlesi, genç kendi deneyimiyle uyuşmadığını düşündüğünde karşılık bulmayabilir. “Sunumdan önce zorlanmana rağmen hazırlığını tamamladın” gibi somut bir gözlem, yaptığı işi ve verdiği emeği görünür kılar. Sonuç kötü olduğunda da süreç hakkında konuşabilmek ilişkinin yalnızca başarıya bağlı olmadığını gösterir.
Sağlıklı benlik saygısına ilişkin AAP önerileri, aidiyet, sorumluluk ve yaşa uygun seçim alanlarını öne çıkarır. Evde gerçek bir görevi üstlenmesine izin vermek, her aşamada düzeltmekten daha öğretici olabilir. Destek vermekle bütün işi onun adına yapmak arasındaki dengeyi birlikte ayarlayın.
Küçük denemeler, büyük sözlerden daha işe yarar bir başlangıçtır
Genç arkadaşlarına fikir söylemekte zorlanıyorsa hedef bir anda kalabalık önünde konuşmak olmak zorunda değildir. Önce güvendiği bir kişiye tercihini söylemek, ardından küçük bir grupta görüş bildirmek gibi basamaklar düşünülebilir. Basamakları gencin katılımıyla seçin; sürpriz biçimde zorlayıcı bir ortama sokmayın.
Bir denemenin ardından yalnızca başarılı olup olmadığını sormayın. Neyi beklediğini, gerçekte ne yaşandığını ve tekrar denese neyi değiştireceğini konuşun. Akran dışlanması veya zorbalık varsa mesele sadece özgüven geliştirmek değildir; ortamın güvenliği de ele alınmalıdır. Ergenlerde arkadaş grupları ve dışlanma bu ayrımı genişletir.
Kendini değersiz hissetmek hayatın geneline yayılıyorsa
Sürekli umutsuzluk, sosyal geri çekilme, yemek düzeninde bozulma veya okula gidememe olduğunda “Biraz cesaretlensin” diye beklemek yeterli değildir. Sosyal kaygı, depresyon veya başka bir durumun eşlik edip etmediği değerlendirilmelidir. Kendine zarar verme düşüncesi açıklanırsa gecikmeden profesyonel yardım; yakın tehlikede 112 veya acil servis gerekir.
Görüşmeye gelirken gencin yalnızca zorlandığı alanları değil, kendini rahat ve yeterli hissettiği koşulları da anlatın. Ankara’da ergen psikiyatrisi değerlendirmesi bu farklılıkları birlikte anlamaya yardımcı olabilir. Hedef herkese benzeyen, sürekli iddialı bir genç değil; kendi ihtiyaçlarını söyleyebilen ve hata yaptığında kendinden vazgeçmeyen bir gençtir.