Yemeğe ilişkin kaygı günlük hayatı yönetmeye başladığında
Ergenlikte görünüşü önemsemek ile yemek ve bedenle ilgili düşüncelerin günün büyük bölümünü kaplaması aynı şey değildir. Aile yemeklerinden kaçınma, daha önce yenilen besinleri giderek dışlama, yemek planı değiştiğinde yoğun sıkıntı duyma ve sosyal buluşmaları yemek nedeniyle iptal etme değerlendirmeye değer değişimlerdir.
Bunların her biri başka nedenlerle de ortaya çıkabilir. Bir sindirim sorunu, duyusal hassasiyet veya iştahsızlık da araştırılabilir. Önemli olan genci niyeti üzerinden suçlamak değil, davranışın beden sağlığını ve günlük yaşamını nasıl etkilediğini anlamaktır.
Anoreksiya nervozada kısıtlama ve kilo alma korkusu
Anoreksiya nervozada enerji alımının kısıtlanması, kilo almaya yönelik yoğun korku veya bunu engelleyen davranışlar ve beden ağırlığını değerlendirmede bozulma görülebilir. Büyüyen bir gençte kilo kaybı kadar beklenen gelişimin duraklaması da önemlidir. Görünüşe bakarak hastalığın ağırlığına karar verilemez.
NIMH, yeme bozukluklarının farklı beden ağırlıklarında ve farklı cinsiyetlerde görülebileceğini vurgular. Anoreksiya belirtilerine benzeyen ciddi kısıtlama, belirgin düşük kilo olmadan da tıbbi risk taşıyabilir. “Zayıf görünmüyor, o halde sorun yok” düşüncesi değerlendirmeyi geciktirmemelidir.
Bulimiyada kontrol kaybı ve telafi çabası
Bulimiya nervozada tekrarlayan, kontrolün kaybedildiği yeme dönemleri ve bunların etkisini gidermeye yönelik sağlıksız telafi davranışları bulunur. Kusma, uzun süre aç kalma veya aşırı egzersiz bunlar arasında olabilir. Bu örüntü utanç ve gizlilik içinde yaşanabildiği için aile uzun süre fark etmeyebilir.
Bir gencin bazı günler fazla yemesi tek başına bulimiya değildir. Kontrol kaybı, tekrar, sıkıntı ve telafi çabası birlikte değerlendirilir. Ailenin yeme miktarını tartışarak tanıya ulaşmaya çalışması yerine, bu davranışlardan şüphelendiğinde hekim görüşmesi planlaması daha güvenlidir.
Beden sağlığını yalnızca tartı ile izlemek yeterli değildir
Üşüme, baş dönmesi, bayılma, güçsüzlük, dikkat azalması ve büyümenin etkilenmesi önemsenmelidir. Bazı gençlerde adet düzeni değişebilir; bunun olmaması yeme bozukluğunu dışlamaz. Tıbbi değerlendirmede büyüme öyküsü, dolaşım bulguları ve gerektiğinde laboratuvar incelemeleri birlikte ele alınır.
NICE NG69, tedavi kararını yalnızca beden kitle indeksi veya hastalık süresi gibi tek bir ölçüte dayandırmamayı önerir. Ailelerin evde bir kilo eşiği belirlemesi ya da hızlı kilo değişimini kendi başına yönetmeye çalışması uygun değildir. Özellikle belirgin kısıtlanma sonrasında beslenmenin düzenlenmesi tıbbi izlem gerektirebilir.
Konuşmayı görünüşten sağlığa taşımak
“Çok zayıfladın” ya da “Bu kadar yeme” gibi görünüş ve miktar merkezli cümleler yerine gözleminizi söyleyin: “Yemek zamanı çok zorlandığını ve son günlerde sık başının döndüğünü fark ettim.” Gencin neden böyle yaptığını hemen açıklamasını beklemeyin. İlk hedef, yardımın bir ceza olmadığını anlatmaktır.
Kilo kaybını övmeyin; kardeşlerin ve yetişkinlerin bedenlerini karşılaştırmayın. AAP’nin beden algısı üzerine önerileri, görünüşe odaklanan mesajların ve sosyal medya deneyimlerinin konuşulmasını destekler. Evdeki dil değişebilir; ancak bu değişiklik profesyonel tedavinin yerine geçmez. Öğün desteğinin nasıl verileceği tedavi ekibiyle belirlenmelidir.
Birden fazla uzmanın birlikte çalışması gerekebilir
Yeme bozukluklarında ruhsal değerlendirme ile bedensel sağlık izlemi birbirinden kopuk yürütülmemelidir. Çocuk ve ergen psikiyatristi, ilgili tıp branşları ve bu alanda çalışan diyetisyen gerektiğinde birlikte plan yapar. Ailenin desteği önemlidir; aileyi suçlamak veya sorunu yalnızca irade eksikliği olarak görmek doğru değildir.
Bayılma, bilinç değişikliği, göğüs ağrısı, ciddi güçsüzlük, sıvı alamama veya belirgin susuzluk bulguları varsa acil tıbbi değerlendirme gerekir. Hayati tehlikede 112 aranmalıdır. Acil olmayan durumda Uzm. Dr. Emine Taşyürek ile ergen ruh sağlığı değerlendirmesi ve yeme sorunlarına yaklaşım hakkında bilgi alırken, son dönemdeki değişimleri gizlemeden paylaşın. Erken yardım aramak için tanıdan emin olmanız gerekmez.