Kaygının ortak yanı: hayatı daraltan kaçınma
Sınavdan önce heyecanlanmak veya yeni bir gruba girerken çekinmek olağan olabilir. Kaygı sürekli güvence istemeye, okuldan uzaklaşmaya veya günlük işlerin ertelenmesine yol açıyorsa farklı bir değerlendirme gerekir. Bir gencin sakin görünmesi de kaygısız olduğunu kanıtlamaz; zorlandığı her durumdan kaçındığı için sakin görünüyor olabilir.
NIMH’nin kaygı bozuklukları açıklaması, geçici endişe ile süreğen ve günlük hayatı etkileyen kaygıyı ayırır. Aynı kişide birden fazla kaygı örüntüsü bulunabilir. Aşağıdaki örnekler kendi kendine tanı koymak için değil, görüşmede neyin anlatılabileceğini somutlaştırmak içindir.
1. Yaygın kaygı: bir konu çözülürken diğeri başlar
Yaygın kaygıda endişe yalnızca tek sınava veya tek ortama bağlı kalmaz. Notlar, ailenin sağlığı, arkadaş ilişkileri ve gelecek hakkında yoğun kaygı birbirini izleyebilir. Genç zihnini durdurmakta zorlandığını anlatabilir; kas gerginliği, yorgunluk, uyku güçlüğü ve dikkat dağınıklığı eşlik edebilir.
NIMH, çocuk ve gençlerde hata yapma, belirsizlik ve başkalarını hayal kırıklığına uğratma kaygılarına dikkat çeker. Defalarca “Emin misin?” diye sormak kısa süre rahatlatıp sonra yeniden başlayabilir. Yaygın anksiyete değerlendirmesinde bu döngünün hangi koşullarda ortaya çıktığı araştırılır.
2. Sosyal kaygı: başkalarının değerlendirmesinden korkmak
Sınıfta konuşma, yeni biriyle tanışma, kalabalıkta yemek yeme veya bir gruba katılma yoğun sıkıntı yaratabilir. Ayırt edici düşünce çoğu zaman küçük düşme, fark edilen bir hata yapma veya olumsuz değerlendirilmedir. Genç yalnızlığı tercih ediyormuş gibi görünse de aslında ilişki kurmak istiyor olabilir.
Çekingenlik tek başına bozukluk değildir. Kaçınma, sıkıntı ve yaşamın etkilenme düzeyi önemlidir. NICE’ın sosyal kaygı rehberi, çocuk ve gençler için değerlendirme ve tanı sürecini ayrıca ele alır. Akran zorbalığı varsa sorun yalnızca gencin düşüncelerine indirgenmemelidir.
3. Panik bozukluk: atağın ardından yeniden olacağı korkusu
Panik atakta yoğun korkuya çarpıntı, nefes almakta zorlanma hissi, titreme veya kontrolü kaybetme korkusu eşlik edebilir. Tek bir panik atak yaşamak panik bozukluk demek değildir. Beklenmedik atakların tekrarı, yeni atak beklentisi ve buna bağlı davranış değişimleri birlikte değerlendirilir.
NIMH’nin panik bozukluk açıklaması bu ayrımı vurgular. İlk kez yaşanan veya alışılmıştan farklı göğüs ağrısı, bayılma ya da belirgin nefes darlığı hemen kaygıya bağlanmamalıdır; tıbbi değerlendirme gerekir. Ergenlerde panik atak değerlendirmesinde bedensel nedenler ve uyarıcı madde kullanımı da göz önüne alınır.
4. Özgül fobi: belirli bir durumun etrafında yoğunlaşan korku
İğne, hayvan, yükseklik veya uçuş gibi belirli bir durum yoğun korku ve kaçınmaya yol açabilir. Korkunun özgül olması, etkisinin küçük olduğu anlamına gelmez. Örneğin tıbbi işlem korkusu gerekli sağlık hizmetinin ertelenmesine neden olabilir.
Genci habersizce korktuğu durumun içine sokmak uygun bir yardım yöntemi değildir. Korkunun ne olduğu, nasıl sürdüğü ve günlük hayatı nasıl etkilediği anlaşılır; aşamalı çalışma gerekiyorsa planlı biçimde yürütülür. Özgül fobiye yaklaşım zorlamadan ilerlemenin klinik çerçevesini açıklar.
5. Ayrılma kaygısı: yalnızca küçük çocukların yaşadığı bir sorun değil
Ergen, yakınlarına kötü bir şey olacağı düşüncesiyle evden uzaklaşmakta veya geceyi başka yerde geçirmekten kaçınmakta zorlanabilir. Okuldayken ailesini sık arama, sürekli ulaşılabilir olmasını isteme ve ayrılma öncesi bedensel yakınmalar görülebilir.
Bir kayıp, hastalık veya güvensizlik yaşantısı da benzer bir korkuyu artırabilir. Yaşa uygunluk ve mevcut koşullar dikkate alınmadan “Bu yaşta annene bu kadar bağlanma” denmemelidir. Ayrılma kaygısı değerlendirmesi, ayrılığın gence ne ifade ettiğini ve ailenin nasıl destek olabileceğini ele alır.
6. Agorafobi: çıkamayacağı veya yardım alamayacağı korkusu
Toplu taşıma, kalabalık, kuyruk veya ev dışında tek başına bulunma; kaçmanın güç olacağı ya da rahatsızlandığında yardım alınamayacağı düşüncesiyle korkutucu hale gelebilir. Bu, yalnızca açık alanlardan korkmak demek değildir. Panik bozuklukla birlikte bulunabilir ama aynı tanı değildir.
NHS’nin agorafobi açıklamasında kaçınma ve bazı yerlere yalnız gidememe öne çıkar. Ailenin bütün ulaşımı üstlenmesi günü kolaylaştırabilir; ancak bağımsız hareket alanı giderek daralıyorsa uygun destek planı görüşülmelidir.
Türü anlamak, tek başına bir etiket seçmek değildir
OKB ve travma sonrası stres bozukluğunda da yoğun kaygı bulunabilir; ancak güncel sınıflamalarda ayrı bozukluk grupları olarak ele alınırlar. Kafein, uyku sorunları, bazı bedensel hastalıklar ve başka ruhsal güçlükler de kaygıya benzeyen belirtiler oluşturabilir. Bu nedenle yalnızca bir belirti listesine göre karar verilmez.
NHS, çocuğun yaşına ve kaygının nedenine göre destek ve tedavinin değişebileceğini belirtir. Psikoeğitim, aile ve okul düzenlemeleri, uygun psikoterapi ve gerektiğinde ilaç tedavisi bireysel değerlendirmeyle planlanır. Ankara’da ergen psikiyatristiyle görüşme öncesinde kaçınılan durumları ve kaygının yaşam üzerindeki etkisini not etmek yararlıdır. Belirgin sıkıntı varsa bir tanının süre ölçütünü tamamlamasını beklemeden başvurabilirsiniz.