Bir hareketin anlamı bulunduğu ortama göre değişir
Parkta koşmakla ders sırasında güvenliğini tehlikeye atacak biçimde yerinden kalkmak aynı beklenti içinde değerlendirilmez. Uzun süre beklemek, yorgun olmak veya hiç hareket alanı bulamamak da çocuğun davranışını etkileyebilir. Önce yetişkinin beklentisinin yaşa uygun olup olmadığı düşünülmelidir.
“Hiç durmuyor” dediğiniz bir günü küçük parçalara ayırın: ne zaman, nerede, ne yapması beklenirken zorlandı? Hareket fırsatı, kısa bir yönerge veya yetişkin desteği verildiğinde ne değişti? Böyle bir kayıt çocuğa etiket yapıştırmadan gözlem yapmanızı sağlar.
DEHB’de yalnız hareketlilik aranmaz
Dikkati sürdürme, dürtüleri erteleme ve görevleri düzenleme güçlüğü farklı ağırlıklarda görülebilir. Dışarıdan sessiz görünen bir çocuk da dikkat sorunları yaşayabilir. DEHB’nin farklı görünümleri NIMH’nin bilgilendirme kaynağında açıklanır.
Örneğin oyunda sırasını sürekli kaçırma, yönergenin ortasında başka işe geçme veya ödev malzemelerini tekrar tekrar kaybetme birlikte değerlendirilebilir. Bu örneklerin herhangi biri tek başına tanı koydurmaz.
Aile ve öğretmen aynı şeyi görmüyorsa
Evde bire bir destek alan çocuğun güçlüğü sınıftaki kadar belirgin olmayabilir. Tersine, okulda kendini çok zorlayarak uyum sağlayan bir çocuk eve geldiğinde yorulmuş olabilir. İki gözlemin farklı olması araştırılması gereken bir bilgidir.
Öğretmene “Hiperaktif mi?” diye sormak yerine çalışmaya başlayıp başlamadığını, sıra beklemeyi, yönergeleri izlemeyi ve arkadaşlarla yaşanan durumları sorabilirsiniz. Aile–öğretmen iş birliği rehberi, gözlemi somutlaştırmaya yardımcı olur.
Evde kısa bir gözlem kaydı tutmak
Bir hafta boyunca birkaç belirgin olayı not etmek yeterli olabilir: öncesinde ne oldu, çocuktan ne bekleniyordu, davranış ne kadar sürdü ve hangi destek işe yaradı? Çocuğun rahat olduğu zamanları da kaydedin. Amaç sürekli izlemek değil, örüntüyü fark etmektir.
Bu süreçte güvenli hareket alanı açmak, geçişleri önceden haber vermek ve yönergeleri tek tek vermek denenebilir. Bunlar bir tanı testi veya tedavi yerine geçmez; aileye çocuğun hangi koşullarda daha iyi işlev gördüğü hakkında bilgi verir.
Ne zaman profesyonel değerlendirme düşünülmeli?
Güçlükler öğrenmeyi, arkadaşlıkları, aile ilişkilerini veya güvenliği belirgin etkiliyorsa başvuru düşünülebilir. Tanısal değerlendirmede belirtilerin geçmişi, sürekliliği ve birden fazla ortamda görülmesi önemlidir. Tanı ölçütlerinde süre bulunması, ailelerin yardım istemek için bu süreyi beklemesi gerektiği anlamına gelmez.
Uyku bozukluğu, kaygı veya başka bir sağlık sorunu da benzer bir görünüm oluşturabilir. DEHB değerlendirmesi bu olasılıkları ayırmayı amaçlar; yalnız hareket miktarına ya da bilgisayar testine dayanmaz.
Çocuğa ne söyleyebilirsiniz?
“Sen zaten hiperaktifsin” yerine “Beklerken zorlandığını görüyorum; birlikte bir yol bulacağız” demek davranışı çocuğun kimliğinden ayırır. Ceza artırmak veya başka çocuklarla kıyaslamak, hangi desteğin gerekli olduğunu göstermez.
Okul öncesi dönemde beklentiler ayrıca yaşa göre ele alınır; erken çocuklukta DEHB belirtileri sayfası bu döneme odaklanır. Uzm. Dr. Emine Taşyürek’in çocuk ve ergen psikiyatrisi yaklaşımı ve başvuru bilgileri ana sayfada yer alır.