Sorunun adından önce günlük yaşamda neyin değiştiğine bakın
Ergenlikte her zorlanma ruhsal bozukluk anlamına gelmez. Sınav haftasında gergin olmakla kaygı nedeniyle günlerce okula gidememek aynı durum değildir. Bir tartışmadan sonra yalnız kalmak istemek ile arkadaşlardan, sevilen etkinliklerden ve aileden giderek kopmak da farklı değerlendirilir.
Başlangıcı, sıklığı ve etkisi hakkında birkaç somut gözlem not etmek yararlıdır: Sabah hazırlanmak güçleşti mi, arkadaş görüşmeleri azaldı mı, daha önce rahat yaptığı işler ağır mı geliyor? Genci kardeşiyle veya sınıf arkadaşlarıyla değil, kendi önceki haliyle karşılaştırın. Bu gözlemler tanı koymak için değil, konuşmaya ve değerlendirmeye zemin hazırlamak içindir.
Kaygı ve depresyon bazen aynı davranışın arkasında bulunur
Dünya Sağlık Örgütü, kaygı ve depresyonu ergenlikte önemli ruh sağlığı sorunları arasında sayar. Kaygıda tehdit beklentisi, kaçınma ve güvence arama; depresyonda ilgi kaybı, isteksizlik, umutsuzluk veya belirgin sinirlilik öne çıkabilir. Ancak bu belirtiler birbirinden tamamen ayrı kümeler değildir.
Örneğin sunum günlerinde okula gitmek istemeyen bir genç değerlendirilirken yalnızca devamsızlık ele alınmaz. Başkalarının önünde hata yapma korkusu, akranların tutumu, dersin güçlüğü ve genel ruh hali birlikte konuşulur. Aynı davranış farklı ihtiyaçlara işaret edebilir; bir ailede işe yarayan çözüm diğerinde yeterli olmayabilir.
Dikkat ve davranış güçlükleri yalnızca disiplin meselesi değildir
Unutkanlık, ödevleri tamamlayamama ve düşünmeden hareket etme; dikkat ve planlama becerileriyle ilişkili olabilir. Bununla birlikte yetersiz uyku, yoğun kaygı ve öğrenme güçlüğü de okul düzenini aksatabilir. Sorunun çocukluktan beri sürüp sürmediği ve başka ortamlarda da görülüp görülmediği önem taşır.
Kurallara itiraz etmek ile başkalarına zarar verme, tekrarlayan tehdit veya ciddi güvenlik ihlalleri aynı başlık altında değerlendirilmemelidir. Bir genci “sorunlu” diye tanımlamak neyin değişmesi gerektiğini anlatmaz. Görüşmede davranışın kendisi, öncesindeki koşullar ve sonrasındaki sonuçlar somutlaştırılır.
Yeme, uyku ve bedensel yakınmalar da konuşmanın parçasıdır
Yemeklerden sürekli kaçınma, beden görünümüyle yoğun uğraşma, uyku saatlerinin belirgin değişmesi veya tekrarlayan ağrılar göz ardı edilmemelidir. Baş ağrısını ya da karın ağrısını hemen “psikolojik” kabul etmek doğru değildir; bedensel nedenler gerektiğinde hekim tarafından araştırılır.
Ailenin yemek, uyku ve telefon kullanımını yalnızca kural ihlali olarak ele alması, gencin yaşadığı güçlüğü anlatmasını zorlaştırabilir. “Gece uyumadığın için yine geç kaldın” yerine “Uykuya geçmekte mi zorlanıyorsun, yoksa bırakmak istemediğin bir şey mi var?” diye sormak daha açıklayıcı bilgi sağlayabilir.
İlk konuşmada bütün sorunları çözmek gerekmiyor
Görüşmeyi tartışmanın ortasında başlatmayın. Gözleminizi bir veya iki örnekle söyleyin ve gencin açıklamasına yer bırakın. Konuşmak istemiyorsa güvenli başka bir zaman veya güvendiği başka bir yetişkin önerebilirsiniz. Ebeveynin ilk amacı itiraf almak değil, yardım istemenin mümkün olduğunu göstermektir.
UNICEF’in ailelere yönelik önerileri, duyguları paylaşmaya alan açmayı ve gündelik bağın korunmasını öne çıkarır. Birlikte yemek hazırlamak, kısa yürüyüş yapmak veya genç isterse sevdiği etkinliğe katılmak, her görüşmenin sorun konuşmasına dönüşmesini önleyebilir.
Değerlendirmeyi gerektiren eşik ve beklenmemesi gereken durumlar
Zorlanma sürüyor, artıyor ya da okul, ilişkiler ve öz bakım belirgin etkileniyorsa çocuk ve ergen psikiyatrisi değerlendirmesi uygun olur. NIMH, süre kadar sıkıntının ve günlük yaşama etkisinin de dikkate alınmasını önerir. Aile gözlemleri, gencin kendi anlatımı ve gerektiğinde okul bilgisi birlikte değerlendirilir.
Kendine veya başkasına zarar verme düşüncesi, gerçeklikle bağın bozulması, ağır madde etkilenmesi ya da güvenliğin sağlanamadığı bir durum varsa rutin randevu beklenmez. Yakın tehlikede 112 aranmalı veya acil servise başvurulmalıdır. Acil olmayan başvurularda Uzm. Dr. Emine Taşyürek’in çocuk ve ergen psikiyatrisi yaklaşımını inceleyebilir, görüşme için hangi bilgilerin yararlı olacağını iletişim sırasında sorabilirsiniz.